است « 1 » . و ما در سالف زمان جواب برهان او را ، و همين‌طور جواب تمسكات او را به ظواهر بعض اخبار ، به وجه برهانى داديم « 2 » . فصل در بيان علم قبل از ايجاد است و از مباحث شريفه كه در اين حديث شريف اشاره به آن فرموده علم قبل الايجاد است به معلولات خود در ازل ، كه محل خلاف عظيم است اصل آن و كيفيت آن كه آيا به طريق اجمال است يا تفصيل ؛ يا آيا زايد بر ذات است يا عين ذات ؛ يا قبل الايجاد است يا مع الايجاد ، كه تفصيل آن در كتب قوم موجود است « 3 » . و ما به تحقيق مطلب پرداخته از ردّ و ايراد ساير اقوال صرف‌نظر مىكنيم . بدان‌كه آنچه محقق است پيش ارباب برهان و اصحاب عرفان آن است كه در اين حديث شريف اشاره به آن فرموده كه علم به معلوم قبل از ايجاد در ازل است ، و آن عين ذات است . و اشاره به اين‌كه علم او تفصيلى است فرموده به اين‌كه [ بصير ] به اشياء است در صورتى كه مُبصَرى نيست و سميع است در صورتى كه مسموعى نيست ، زيرا كه بصر و سمعْ شهود مبصَرات و مسموعات است تفصيلًا ؛ چنانچه واضح است . و ايضاً ، اشاره به علم تفصيلى فرموده است آن‌جا كه فرمايد : « فإذا أحدث الأشياء و كان المعلوم ، وقع العلم منه على المعلوم . . . » الحديث زيرا كه آن است كه بعد از ايجادْ علمْ تحقق تازه [ پيدا ] نكرده ، بلكه بعد از متحقق بودنْ وقوع بر معلول پيدا كرده . و ما پس از اين معناى وقوع علم بر معلوم را بيان مىكنيم .

--> ( 1 ) - شرح توحيد الصدوق ، ج 1 ، ص 116 و 179 ، و ج 2 ، ص 513 ، و ج 3 ، ص 109 - 110 . ( 2 ) - ر . ك : مصباح الهداية إلى الخلافة و الولاية ، المشكاة الاولى ، مصباح 23 - 25 ؛ تقريرات فلسفه ، امام خمينى قدس سره ، ج 2 ، ص 132 - 139 . ( 3 ) - ر . ك : الحكمة المتعالية ، ج 6 ، ص 176 - 290 ؛ المبدأ و المعاد ، ص 89 - 124 ؛ شرح المنظومة ، ج 3 ، ص 572 - 602 .